Mianem retinopatii cukrzycowej określa się powikłanie cukrzycy powodujące uszkodzenie naczyń krwionośnych znajdujących się w siatkówce oka. Schorzenie to dotyka większości osób cierpiących na cukrzycę. Do czynników podwyższonego ryzyka zalicza się także okres ciąży oraz zaćmę. Czym jest ta choroba, jak jej unikać i w jaki sposób leczyć?
Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, która silnie związana jest z zaburzeniem przemiany węglowodanów w organizmie. Węglowodanami określa się cukry, z których najważniejszym pod względem fizjologii ciała jest glukoza. U zdrowego człowieka za prawidłową gospodarkę cukrami odpowiada głównie insulina, czyli hormon wydzielany przez trzustkę i jej komórki ß. Oddziałuje ona na receptory znajdujące się w tkankach obwodowych naszego ciała, dzięki czemu powoduje zwiększenie wychwytu glukozy z krwi przez komórki organizmu. Skutkiem jest spadek stężenia glukozy we krwi i nasilenie jej zużywania w procesach wewnątrzkomórkowych. Jednocześnie hormon ten hamuje także transformację tłuszczów i białek do glukozy. W przypadku występowania zaburzeń wydzielania lub działania insuliny prowadzący do nadmiernego stężenia glukozy we krwi, czyli hiperglikemii, rozwija się cukrzyca.
W zależności od sposobu, w jaki nasz organizm radzi sobie z dostarczanymi węglowodanami, rozróżnia się dwa typy cukrzycy: insulinozależny (typu I) i insulinoniezależny (typu II). Cukrzyca typu I spowodowana jest przewlekłym procesem autoimmunizacyjnym – organizm chorego wytwarza przeciwciała niszczące własne komórki ß trzustki. Cukrzyca tego typu prowadzi ostatecznie do bezwzględnego niedoboru insuliny. Konieczne staje się podawanie insuliny. Ten rodzaj występuje głównie u dzieci i osób młodych (ok. 10% zachorowań). Częściej występuje – w 90% – cukrzyca typu II zaś dotyka głównie osób w wieku 40-50 lat. Na ten rodzaj choroby składa się zespół zaburzeń o bardzo zróżnicowanych przyczynach, głównie zmniejszenie wrażliwości tkanek na insulinę oraz niedoborem insuliny. Dodatkowo można wymienić cukrzycę występującą u osób ciężarnych. W większości przypadków objawy cukrzycy samoistnie ustępują po porodzie. Powikłania cukrzycy ciężarnych mogą być groźne zarówno dla matki, jak i dziecka. Inne postacie cukrzycy występują w przebiegu innych schorzeń organizmu – cukrzyca w przebiegu leczenia sterydami, cukrzyca wywołana infekcją wirusową lub cukrzyca w przebiegu chorób genetycznych.
Powikłania cukrzycy dotyczą przede wszystkim zaburzeń budowy i funkcji naczyń krwionośnych w wyniku przewlekłej hiperglikemii: drobnych naczyniach włosowatych – mikroangiopatia, naczyń większych – makroangiopatiamia. Druga z nich może prowadzić do nefropatii (uszkodzenie naczyń nerkowych), neuropatii (zaburzenia w mikrokrążeniu nerwów), a także retinopatii (uszkodzenie naczyń gałki ocznej mogące powodować ślepotę – 30% przypadków utraty wzroku).
Rodzaje i objawy retinopatii cukrzycowej
Przyczyną retinopatii cukrzycowej jest właśnie wyżej opisana cukrzyca. Wysoki poziom glukozy we krwi oraz wysokie ciśnienie tętnicze może spowodować zwiększenie przepływu krwi, na skutek czego może dojść do pogrubienia błony gałki ocznej. Skutkuje to z kolei zablokowaniem przepływu płynów z i do siatkówki. Uszkodzone komórki siatkówki wydzielają specjalne substancje chemiczne, które powodują nowotworzenie się naczyń krwionośnych, które wykazują większą tendencję do pękania i krwawień. Takie zjawiska powodują występowanie zaburzeń widzenia.
W medycynie wyróżnia się trzy rodzaje retinopatii cukrzycowej:
- retinopatię nieproliferacyjną – niewielka liczbą powikłań, nie wpływa znacząco na wzrok,
- retinopatię przedproliferacyjną – zaburzenia widzenia na skutek obrzęku i krwawienia siatkówki,
- retinopatię proliferacyjną – obraz nieostry; ryzyko wystąpienia gwałtownego krwawienia siatkówki i nagłej utraty wzroku.
Często zdarza się, że retinopatia cukrzycowa przebiega bezobjawowo. Chory nie zauważa problemów z widzeniem ani dolegliwości bólowych. Odnotowuje jedynie ciemną plankę w polu widzenia. Wynaczyniona krew może zostać ostatecznie wchłonięta i powraca normalna zdolność widzenia po kilku tygodniach lub miesiącach, jednak zignorowanie tych dolegliwości może powodować nawet utratę wzroku. Pacjenci czasem zauważają u siebie również: pogorszenie widzenia w ciemności, osłabienie ostrości wzroku, dłuższy czas przystosowywania się oka do widzenia w jasnych pomieszczeniach. Dodatkowo obserwuje się nowotworzenie naczyń krwionośnych na powierzchni siatkówki lub tęczówki oraz obrzęk siatkówki (w okolicy plamki żółtej na dnie oka).
Diagnostyka i leczenie retinopatii cukrzycowej
W rozpoznawaniu schorzenia lekarze specjaliści wykonują angiografię fluoresceinową, która pokazuje stopień zaawansowania choroby. Dodatkowo wykonuje się badanie OCT pomagające określić, czy pacjent posiada obrzęk plamki żółtej. Ponadto przeprowadza się oczywiście podstawowe badanie okulistyczne, które polega na sprawdzeniu ostrości widzenia oraz ocenie przedniego i tylnego odcinka w badaniu klinicznym.
Pacjenci z łagodną odmianą retinopatii cukrzycowej muszą jednak często zgłaszać się na kontrole okulistyczne, by sprawdzać czy cukrzyca jest dobrze leczona, czy glikemia i hemoglobina glikowana są na odpowiednim poziomie oraz czy nie doszło do innych zaburzeń lipidowych. W niektórych fazach choroby stosuje się leczenie laserowe, polegające na usunięciu patologicznych naczyń krwionośnych, co daje możliwość zapobiegania dalszemu upośledzeniu wzroku. Laseroterapię stosuje się najczęściej w przypadku retinopatii proliferacyjnej. Czasami konieczna jest fotokoagulacja siatkówki. Jeżeli chodzi o obrzęk cukrzycowy plamki rzadziej stosuje się fotokoagulację laserową, ponieważ istnieją nowsze metody w postaci iniekcji doszklistkowymi lekami anty-VEGF, które hamują czynnik wzrostu śródbłonka naczyń odpowiedzialnego za rozwój obrzęk i retinopatii proliferacyjnej. Uznaje się jednak, że stosowanie lasera i zastrzyków jest metodą mało inwazyjne. Niepowikłana retinopatia proliferacyjna wymaga już jednak wykonania bardzo dużej ilości przypaleń siatkówki obwodowej, co prowadzi do zawężenia pola widzenia.
Nieleczona i powikłana retinopatia cukrzycowa może prowadzić do: krwotoku do ciała szklistego, powodującego widoczne w polu widzenia plamki (także zajęcie całej gałki ocznej przez krew i całkowitą utratę widzenia), jaskry neowaskularyzacyjnej, która może całkowicie uszkodzić wzrok lub powodować ślepotę, a także odwarstwienia siatkówki spowodowanego tkanką bliznowatą, która tworzy się na dnie oka.
