Jedną z najczęściej spotykanych chorobą oczu, dotykającą aż 800 tysięcy Polaków, jest katarakta, szerzej znana jako zaćma. Zapadają na nią głównie osoby starsze – kobiety po 60. rok życia. Na zaćmę można zapaść jednak nie tylko jako senior. Przyczyn może być wiele, jednak leczenie jest podobne w każdym przypadku. Jak zatem ratować swoje oczy?
Do zaćmy dochodzi wówczas, gdy soczewka oka pokrywa się plamkami i zmętnieniami. Powstałe naleciałości utrudniają przepływ promieni świetlnych do siatkówki oka, co negatywnie odbija się na ostrości widzenia. Nieleczona katarakta może doprowadzić nawet do całkowitej utraty wzroku. Soczewka oka w z wiekiem staje się grubsza i cięższa, co utrudnia jej akomodację (dostosowanie oka tak, by możliwe było postrzeganie przedmiotów zarówno z bliska, jak i z daleka). Wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje zaćmy: wrodzoną i nabytą.
Pierwsza z nich rozpoczyna się tuż po narodzinach dziecka. Może powstać wskutek występowania zachorowań dziedzicznych, aberracji chromosomowych (na przykład zespół Downa) czy schorzeń gałek ocznych, zakażeń okresu noworodkowego, zaburzeń metabolicznych oraz czynników toksycznych działających na płód. Zaćma nabyta natomiast przychodzi z wiekiem. Zapadają na nią głównie kobiety powyżej 60 roku życia. Może jednak być ona wynikiem cukrzycy, zapalenia rogówki czy twardówki, urazu gałki ocznej oraz guzów wewnątrzgałkowych. Zagrożone mogą być także osoby, które cierpią na atopowe zapalenie skóry, niedoczynność przytarczyc, jaskrę dokonaną czy krótkowzroczność.
Typowe symptomy zaćmy
Zaćma może występować jedno lub dwustronnie. Przebieg choroby zazwyczaj jest bezbolesny i postępuje powolnie, dlatego niekiedy ciężko jest ją zdiagnozować. Podczas łagodnej fazy katarakty mogą nie występować żadne objawy. Jednak w większości przypadków tą główną oznaką jest stopniowe pogarszanie się wzroku. Chory widzi jakby przez mgłę. Ma też problem patrzenia w stronę skupionego światła (w żarówkę, słońce). Dodatkowo w polu widzenia mogą pojawiać się małe punkciki, plamki. Problem zaczyna stanowić czytanie czy oglądanie telewizji, a także rozpoznawanie kolorów. Pacjenci mogą również zauważać poświatę (aureolę świetlną) wokoło źródeł światła, a także uskarżać się na podwójne widzenie. W najbardziej zaawansowanych stadiach zaćmy chorzy mogą widzieć jedynie zarysy dużych przedmiotów. Do objawów typowych dla zaćmy zalicza się także zaburzenia w ocenie odległości, zez lub oczopląs.
Leczenie zaćmy. Na czym polega?
Najczęściej wykorzystywaną metodą leczenia katarakty jest fakoemulsyfikacja zaćmy. Jest to zabieg chirurgiczny, polegający na rozbiciu zmętniałej soczewki za pomocą fal ultradźwięków i usunięcia jej resztek z oka. Na miejsce zajętej chorobą soczewki wszczepia się nową. Przed przystąpieniem do zabiegu oko pacjenta zostaje odpowiednio przygotowane poprzez kilkukrotne zapuszczenie kropel. Operacja ta przeprowadzana jest przeważnie w znieczuleniu miejscowym. W oku wykonuje się około trzymilimetrowe nacięcie, przez które chirurg wprowadza głowicę fakoemulsyfikatora emitującą ultradźwięki. Rozbita w ten sposób soczewka zostaje odessana za pomocą tego aparatu. Następnie wstawia się nową, odpowiednio dobraną do danego pacjenta soczewkę. Najczęściej zabieg trwa od kilkunastu do kilkudziesięciu minut. Zaletami tej metody leczenia jest jej nieinwazyjność. Ta szybka i bezpieczna metoda niweluje ryzyko wystąpienia powikłań pooperacyjnych, ponieważ miejsce operacji nie wymaga zakładania szwów. Jest to krótki zabieg (w znieczuleniu kroplowym), po którym pacjent szybko wypisywany jest do domu – nawet tego samego dnia.
Istnieją również inne metody usuwania zaćmy, jednak stosuje się je dużo rzadziej niż wyżej opisaną. Są bowiem uznawane za nieco przestarzałe, bardziej ingerujące w ciało pacjenta, a tym samym niosące za sobą większe ryzyko powikłań pooperacyjnych. Usunięcie chorej soczewki może być również przeprowadzone bez użycia ultradźwięków. Technika non – phaco jest bezszwową metodą operacji, podczas której również wykonuje się małe nacięcie oka. Operacja ta łudząco przypomina metodę usunięcia zaćmy przy pomocy ultradźwięków. W rzeczywistości jednak zajętej soczewki nie rozbija się i nie odsysa, lecz wyprowadza się ją przez tak zwany tunel twardówkowy. Wykonuje się przy tym specjalny rodzaj nacięcia (dostęp górny lub skroniowy), by przedzierając się przez wszystkie struktury anatomiczne gałki ocznej, wydrążyć dostęp o średnicy 6–7 milimetrów do torebki soczewki. Tym wydrążeniem zostaje wydostana zmętniała soczewka, a na jej miejsce wstawia się nową. Tunel twardówkowy ma zazwyczaj kształt klina, a jego zaletą jest to, iż uszczelnia się samoistnie, dzięki czemu pacjentowi nie zakłada się szwów.
ECCE, czyli zewnątrztorebkowe usunięcie zaćmy, to klasyczna metoda operacyjna. Podczas takiego zabiegu oszczędza się torebkę tylną soczewki, pozostawiając ją na miejscu. Pozostawienie tej torebki umożliwia wszczepienie implantu tylno komorowego – pomiędzy tęczówkę a zachowaną torebkę, czyli w miejsce odpowiadające usuniętej soczewce. Metoda ta wymaga wykonania nacięcia (około 10–14 milimetrów), by mechanicznie wydobyć jądro soczewki i w to miejsce wstawić nową – sztuczną, sztywną, niezwijaną soczewkę. Obecnie stopniowo odchodzi się od tej metody, ponieważ jest ona bardzo inwazyjna i często prowadzi do pooperacyjnych powikłań, głównie ze względu na wykonane nacięcie i konieczność zakładania szwów.
Przygotowanie do zabiegu usunięcia zaćmy
Pacjent zakwalifikowany do zabiegu operacyjnego usunięcia zaćmy zobowiązany jest do przejścia odpowiednich badań, które potwierdzą brak przeciwwskazań do operacji. Badania te powinny również obejmować wizytę u lekarza specjalisty okulisty, który określi stopień przewidywanej poprawy jakości wzroku, a także wykluczy lub potwierdzi inne towarzyszące zaburzenia widzenia. Badania laboratoryjne obejmują natomiast:
- morfologię,
- badanie układu krzepnięcia krwi,
W ustalony dzień operacji należy stawić się w szpitalu zgodnie z zaleceniami lekarza prowadzącego – na czczo lub po lekkostrawnym śniadaniu. Pacjent powinien wziąć dokładny prysznic, dobrze umyć skórę i włosy, by ograniczyć namnażanie się bakterii na sali operacyjnej.
Zalecenia pooperacyjne
W większości przypadków, kiedy podczas zabiegu nie wystąpiły niepożądane komplikacje, pacjent wychodzi już tego samego dnia do domu. Ważne jest, by powrót ten odbywał się w obecności osoby towarzyszącej. Czas gojenia rany po zabiegu usunięcia zmętniałej soczewki szacuje się na około 2 miesiące. W tym okresie należy zgłaszać się na wizyty kontrolne do lekarza okulisty, a także stosować przepisane krople do oczu. Należy również unikać schylania się głową w dół – podczas podnoszenia czegoś z podłogi wykonać przysiad, a myjąc głowę, odchylać ją do tyłu. Do nawet pół roku po zabiegu powinno się ograniczyć duży wysiłek fizyczny, w tym silne napięcia brzucha (nawet przy defekacji), jazdę na rowerze, bieganie, a także aktywność seksualną i korzystanie z gorących kąpieli i sauny. Jeśli po operacji w oku lub jego obrębie pojawia się wydzielina – usuwać ją delikatnie wacikiem, nie uciskać, nie trzeć oka oraz unikać silnego zaciskania powiek, na przykład podczas kichania.
Nawet do kilku dni po zabiegu oko pacjenta może być nadwrażliwe, swędzące i obolałe. Jest to normalny stan rzeczy po interwencji chirurgicznej. Oko powinno dochodzić do pełni sprawności około miesiąc czasu. W tym czasie przystosuje się ono do nowej soczewki. Wówczas pacjent może oglądać telewizję i czytać książki, lecz początkowo czynności te powinien starać się ograniczać. Po upływie 2 miesięcy chory będzie już w pełni dobrze widział, jego oko przyzwyczai się do nowej soczewki, ustąpi dyskomfort. Po sześciu miesiącach nie ma już żadnych ograniczeń dotyczących wykonywanych czynności.
Kto nie może poddać się operacji?
Zabieg usunięcia zaćmy nie jest bardzo inwazyjną operacją. Nie wymaga wprowadzania pacjenta w stan narkozy ani nie wykonuje się dużych nacięć na ciele chorego, co zdecydowanie niweluje ryzyko wystąpienia wielu powikłań. Jednak jak przed każdą operacją, pacjent powinien przejść szczegółowe badania potwierdzające jego dobry stan zdrowia. Każdy, nawet mało inwazyjny zabieg, niesie ze sobą pewne ryzyko. W przypadku podjęcia decyzji o operacji usunięcia zmętniałej soczewki pacjent nie powinien cierpieć na żadną infekcję ogólnoustrojową, astmę ani zaawansowaną cukrzycę. Przeciwwskazaniem będą też wszelkie stany zapalne gałki ocznej i skóry, a także zaburzenia krzepliwości krwi czy nieuregulowane ciśnienie. Chory, który w okresie do 6 miesięcy przebył zawał serca bądź udar mózgu, nie będzie kwalifikowany do takiej operacji.
Możliwe powikłania po zabiegu
Najczęściej spotykanym powikłaniem po operacji zaćmy może być pojawiający się czasem siniec wokół oka. Jest on skutkiem zastosowania zastrzyku znieczulającego gałkę oczną. Zniknie on jednak samoistnie. Nieco groźniejszy może być wysięk z nacięcia, ponieważ stwarza on środowisko dla namnażania się bakterii i może być przyczyną infekcji oka. Następstwami operacyjnego usunięcia zaćmy mogą być jaska wtórna, astygmatyzm, odwarstwienie siatkówki, a także przemieszczenie soczewki wewnątrzgałkowej. Objawem takiego przemieszczenia się soczewki może być nieostre bądź podwójne widzenie. Od tygodnia do nawet trzech miesięcy po zabiegu może pojawić się cystowaty obrzęk plamki żółtej. W tym przypadku leczenie jest farmakologiczne.
