Zaćma jest wrodzoną lub nabytą degeneracyjną chorobą oczu. W jej procesie dochodzi do zmętnienia soczewki, co w skrajnych przypadkach może prowadzić do trwałej ślepoty.
Soczewka jest przezroczystą i elastyczną częścią gałki ocznej. Znajduje się między tęczówką a ciałem szklistym, a swoim kształtem przypomina wypukły krążek o średnicy mierzącej około centymetr. Jej zadaniem jest załamywanie promieni świetlnych, by stworzyć odwrócony i pomniejszony obraz na siatkówce, a także umożliwienie ostrego widzenia rzeczy, które położone są w różnych odległościach, czyli tak zwane zjawisko akomodacji – dostosowywanie się oka do wyraźnego widzenia z bliska i z daleka. Zaćma powoduje powstawanie plamek i zmętniałych obszarów na powierzchni soczewki, stanowiących utrudnienie w przenikaniu promieni świetlnych do siatkówki. Jest to jednoznaczne z zaburzeniami ostrości wzroku. Wraz z rozwojem choroby i zwiększaniem się liczby plamek i zmętnień, widzenie staje się coraz bardziej niewyraźne.
Objawy zaćmy
Zaćma jest chorobą, której początki bywają podstępne, ponieważ często jest niezauważana przez pacjentów. Jej objawy rozwijają się długotrwale i stopniowo – z reguły przez wiele lat. W początkowej fazie może nawet przebiegać zupełnie bezobjawowo. Jednak w miarę zwiększania się liczby plamek i zmętnień na soczewce, symptomy te zaczynają być coraz bardziej odczuwalne dla chorego. Jednym z pierwszych objawów są zaburzenia widzenia – nieostrość widzenia. Kłopotliwe staje się patrzenie na miejsca emitujące światło (np. żarówki, słońce, latarnie, itp.). W polu widzenia mogą pojawiać się również małe plamki. W zaawansowanej fazie zaćmy zauważa się błyskawiczne pogorszenie ostrości widzenia do tego stopnia, że chory może postrzegać jedynie zarysy przedmiotów oraz zmiany natężenia światła. Do najbardziej charakterystycznych symptomów zaćmy należą między innymi również zaburzenia w ocenie odległości, zez lub oczopląs.
Przyczyny zaćmy
Najczęstszą przyczyną zaćmy jest podeszły wiek. Choroba ta dotyka głównie osoby po 60. roku życia. Wraz z wiekiem soczewka staje się grubsza i cięższa, a także traci zdolność akomodacji. Jest to tak zwany naturalny rodzaj zaćmy. Inne rodzaje zaćmy nabytej mogą być następstwem: cukrzycy, zapalenia błony naczyniowej, rogówki czy twardówki, a także urazu gałki ocznej, niedoczynności przytarczyc czy innych wrodzonych chorób układu wzrokowego. Katarakta może być także wrodzona. Wówczas istotną rolę grają tu czynniki takie jak: obciążenia genetyczne, schorzenia gałki ocznej, zakażenia okresu noworodkowego (w tym również niska waga dziecka), zaburzenia metaboliczne, a także czynniki toksyczne działające na płód.
Zaćma wrodzona
Zaćma wrodzona jest chorobą, która swój rozwój zapoczątkowuje już w okresie płodowym. Najczęściej powstaje na skutek skłonności genetycznych (około 30 procent przypadków). Zdarza się również tak, że jest ona chorobą współistniejącą, na przykład przy zespole Downa. Może być też skutkiem zażywania przez matkę w czasie ciąży różnego rodzaju leków, w tym przykładowo kortykosteroidów czy sulfonamidów. Znaczące jest również jej zdrowie w trakcie trwania ciąży, ponieważ na rozwój zaćmy wrodzonej dziecka może mieć też wpływ jej cukrzyca czy różyczka. Różne schorzenia gałki ocznej dziecka (na przykład małoocze, brak tęczówki, odwarstwienie siatkówki, zapalenia błony naczyniowej i inne) mogą być początkiem zaćmy wrodzonej.
Kataraktę wrodzoną dzieli się na wiele rodzajów. Wśród nich znajdują się: zaćma warstwowa, okołojądrowa, zaćma jądrowa, zaćma całkowita, zaćma torebkowa przednia i tylna, zaćma biegunowa, zaćma błoniasta.
W przypadku zaćmy wrodzonej obserwacja jej symptomów może być nieco trudniejsza. Jeśli dotyka ona dzieci, najczęściej te nie będą potrafiły określić jakości swojego widzenia. Dlatego bardzo ważne jest, by dziecko było badane regularnie w poradniach okulistycznych. Pierwszym symptomem zaćmy wrodzonej, jaki rodzic może zaobserwować u swojej pociechy, jest biała bądź brunatna źrenica oka. U dzieci cierpiących na tę przypadłość zauważalny jest również tak zwany odruch palcowo – oczny. Jest to charakterystyczne zachowanie, które polega na częstym pocieraniu lub uciskaniu piąstką bądź palcami oczu. Źrenice małych pacjentów nie reagują na światło, a dziecko przez niewyraźne widzenie nie wykazuje niczym zainteresowania, jest osowiałe i powolne.
Zaćma nabyta
Zaćma nabyta natomiast przychodzi z wiekiem. Zapadają na nią głównie kobiety powyżej 60. roku życia. Może jednak być ona wynikiem cukrzycy, zapalenia rogówki czy twardówki, urazu gałki ocznej oraz guzów wewnątrzgałkowych. Zagrożone mogą być także osoby, które cierpią na atopowe zapalenie skóry, niedoczynność przytarczyc, jaskrę dokonaną czy krótkowzroczność. Tutaj natomiast wyróżnia się zaćmę początkową – zmętnienie na obwodzie soczewki, zaawansowaną – zmętnienie na całej soczewce, niedojrzałą – powodująca ślepotę, dojrzałą – całkowite zamglenie soczewki, pęczniejącą – soczewka chłonąca wodę, i przejrzałą – soczewka upłynnia się powodując inne zapalenia.
Zaćma wtórna
Około 20 procent pacjentów, którzy poddali się operacji usunięcia zajętej chorobą i wszczepienia nowej soczewki, zostało dotkniętych nawrotem zaćmy. Kataraktę wtórną zalicza się do powikłań pooperacyjnych. Może ono wystąpić kilka miesięcy lub nawet kilka lat po zabiegu. Zmętnieniu ulega wówczas torebka tylna soczewki, którą pozostawia się w oku podczas fakoemulsyfikacji (zabiegu usunięcia katarakty), by stanowiła element podstawny dla nowej sztucznej soczewki.
Przyczyną takiego nawrotu choroby mogą być choroby metaboliczne, które mają negatywny wpływ na operowaną gałkę oczną. Ryzyko wystąpienia zaćmy wtórnej zwiększają między innymi:
- cukrzyca i niedoczynność przytarczyc,
- atopowe zapalenie skóry,
- urazy, stany zapalne gałki ocznej i guzy wewnątrzgałkowe,
- krótkowzroczność,
- uwarunkowania genetyczne.
Objawy zapowiadające nawrót choroby są bardzo zbliżone do początków zwykłej zaćmy, a więc zmniejszenie ostrości widzenia, niewrażliwość na barwy, wrażenie patrzenia przez brudną szybę lub mgłę. Z czasem dolegliwości te stają się coraz bardziej uciążliwe, a rozwój choroby może prowadzić nawet do trwałej utraty wzroku.
Chory zapadający na zaćmę wtórną nie musi kolejny raz poddawać się chirurgicznemu zabiegowi usunięcia katarakty. W takich wypadkach przeprowadza się kapsulotomię tylną z wykorzystaniem lasera. Przez wykonanie niewielkiego otworu w torebce tylnej soczewki błyskawicznie przywraca się odpowiednią ostrość widzenia. Cały zabieg trwa kilkanaście sekund, a chory widzi poprawę już następnego dnia. Przed jego wykonaniem pacjentowi mierzy się ciśnienie wewnątrzgałkowe, podaje krople na rozszerzenie źrenic oraz krople znieczulające. Początkowo – kilka godzin po zabiegu – chory może nadal widzieć niewyraźnie, dlatego nie zaleca się wówczas prowadzenia samochodu. Ostrość wzroku powinna wracać dość szybko i samoistnie. Pacjent zobowiązany jest do stosowania specjalnych kropli przez około tydzień po poddaniu się zabiegowi laserowemu.
