Zaćma jest chorobą, która w większości przypadków dotyka ludzi starszych – po 60. roku życia. Jednak nie jest to regułą, ponieważ na kataraktę zapadają również dzieci i osoby młode. Jest to przypadłość, która w przypadku niepodjęcia leczenia może doprowadzić do trwałej utraty wzroku lub nawet zaniku gałki ocznej. Czy między zaćmą w wieku starszym a w wieku dziecięcym występują jakieś różnice? Jedno jest pewne – jedynym w pełni skutecznym sposobem leczenia jest zabieg chirurgiczny.
Przyczyny powstawania zaćmy
Zaćma jest chorobą dotykającą soczewkę oka. Jest ona częścią gałki ocznej, a do jej zadań należy umożliwienie ostrego widzenia rzeczy, które znajdują się w różnych odległościach – dzięki zjawisku akomodacji. Co więcej, należy do niej załamywanie promieni świetlnych, dzięki czemu na siatkówce powstaje odwrócony i pomniejszony obraz. Do zaćmy dochodzi wówczas, gdy soczewka, która znajduje się między tęczówką a ciałkiem szklistym oka, pokrywa się plamkami i zmętnieniami. Powstałe na niej naleciałości utrudniają przepływ promieni świetlnych do siatkówki oka, co odbija się negatywnie na ostrości widzenia. Nieleczona katarakta może doprowadzić nawet do całkowitej utraty wzroku.
Wyróżnia się dwa podstawowe rodzaje zaćmy:
- nabytą – występującą głównie u dorosłych w starszym wieku,
- wrodzoną – dotykającą dzieci.
Pierwsza z nich przychodzi z wiekiem. Zapadają na nią najczęściej kobiety, które ukończyły 60. Rok życia. Często pojawia się samoczynnie, a jej początek bywa podstępny, ponieważ nie od razu objawy mogą zostać zauważone. Soczewka osoby starszej staje się grubsza i mniej elastyczna, co sprzyja powstawaniu na niej mętów. Może jednak być ona wynikiem cukrzycy, zapalenia rogówki czy twardówki, urazu gałki ocznej oraz guzów wewnątrzgałkowych. Zagrożone mogą być także osoby, które cierpią na atopowe zapalenie skóry, niedoczynność przytarczyc, jaskrę dokonaną czy krótkowzroczność.
Drugi rodzaj zaćmy rozpoczyna się tuż po narodzinach dziecka lub w życiu płodowym. Może powstać wskutek występowania obciążeń genetycznych (około 30 procent wszystkich zachorowań). Przyczyną mogą być aberracje chromosomowe (na przykład zespół Downa). Do obszaru ryzyka zachorowalności zalicza się też schorzenia gałek ocznych, zakażenia okresu noworodkowego, zaburzenia metaboliczne oraz czynniki toksyczne działające na płód. Wśród czynników zagrażających znajdują się zakażenia wewnątrzmaciczne w pierwszym trymestrze ciąży czy przechodzenie różyczki przez kobietę w ciąży. Wystąpieniu zaćmy wrodzonej sprzyjają też:
- małoocze, rak tęczówki,
- urazy mechaniczne, retinopatia wcześniaków,
- odwarstwienie siatkówki i zapalenie błony naczyniowej.
Pierwsze objawy katarakty
U dorosłych osób zauważenie objawów może być nieco łatwiejsze. Chory jako pierwsze zauważa pogorszenie się ostrości widzenia. Wzrok pogarsza się, a widzenie coraz bardziej męczy oczy. Co więcej, chory na zaćmę może mieć nieodpartą ochotę ciągłego pocierania oczu, by pozbyć się wrażenia „patrzenia przez mgłę”. Dodatkowo, uciążliwe staje się patrzenie w intensywne źródła światła, a także widzenie po zmroku. W polu widzenia mogą pojawić się plamki, mogą występować problemy z oceną odległości, niewrażliwość na barwy, zez lub oczopląs.
U dzieci natomiast najwcześniej zauważalnym i najbardziej widocznym symptomem zaćmy wrodzonej jest biała źrenica. Kolejnym zauważalnym zwiastunem jest tak zwany odruch palcowo – oczny. Jest to charakterystyczne zachowanie, które polega na częstym pocieraniu lub uciskaniu piąstką bądź palcami przez dziecko oczu. Źrenice dziecka nie reagują na światło, a maluch przez niewyraźne widzenie nie wykazuje niczym zainteresowania, jest osowiałe i powolne.
Leczenie zaćmy
W przypadku dorosłych pacjentów stosuje się chirurgiczne usunięcie katarakty. Przeprowadza się wówczas zabieg fakoemulsyfikacji, czyli operację, podczas której niszczy się zmętniałą soczewkę za pomocą ultradźwięków i wysysa się ją poprzez specjalną głowicę aparatu do tego przystosowanego. Wykonuje się nacięcie w rogówce oka, by dotrzeć się do torebki soczewki, gdzie rozbija się zajętą chorobą soczewkę i wypłukuje jej fragmenty z oka. Na miejsce jej miejsce wszczepia się nową, sztuczną, zawiniętą soczewkę, która rozwija się i przyjmuje właściwy kształt dopiero po umieszczeniu jej we właściwej lokalizacji. Zabieg ten przeprowadzany jest przeważnie w znieczuleniu miejscowym. Skórę wokół dokładnie oczyszcza się. Najczęściej zabieg trwa od kilkunastu do kilkudziesięciu minut, a pacjent zostaje wypisany do domu nawet tego samego dnia.
U dzieci natomiast sytuacja wygląda nieco inaczej. W przypadku, kiedy dziecko cierpi na zaćmę całkowitą, również zaleca się poddanie już kilkutygodniowego niemowlęcia operacji usunięcia zajętej soczewki. Często jednak stosuje się laserową metodę takiego zabiegu. Taka korekcja wady wzroku polega na usunięciu zmętniałej soczewki i wszczepieniu nowej soczewki wewnątrzgałkowej w odpowiednie miejsce. Niestety, zabieg ten wiąże się z wieloma komplikacjami i często konieczna jest wtórna operacja. Dlatego mniej ryzykowną metodą leczenia zaćmy u dzieci jest korekcja bezsoczewkowości pooperacyjnej za pomocą gazoprzepuszczanych soczewek kontaktowych. Wówczas nową soczewkę wszczepia się w późniejszym czasie – kiedy dziecko osiąga około 7. roku życia. Wtedy jego oko jest zbliżone wartością do gałki ocznej osoby dorosłej, co niweluje ryzyko komplikacji, związanych ze wszczepieniem nowej soczewki w nierozwinięte jeszcze oko noworodka.
