Przeszczep jest chirurgicznym zastąpieniem części lub całej chorej tkanki zdrową tkanką pobraną od dawcy bądź jej sztucznym zamiennikiem. Keratoplastyką określa się przeszczep rogówki, a jej początki sięgają końca VIII wieku.
Pionierem keratoplastyki w Polsce był profesor Wiktor Arkin, który uważał, że jedną z najczęstszych przyczyn ślepoty lub ograniczenia wzroku są mniejsze lub większe zmętnienia rogówki szczególnie narażonej na urazy czy zakażenia w przeciwieństwie do innych struktur gałki ocznej. Historia przeszczepiania rogówki sięga VIII wieku, jednak dynamiczny rozwój keratoplastyki przypada dopiero na wiek XX. Za najważniejszego działacza współczesnej transplantologii rogówki uważa się Czecha Eduarda Konrada Zirma, który w 1905 roku wykonał pierwszy udokumentowany udany przeszczep rogówki u pacjenta z obuocznym bielmem po oparzeniu chemicznym, do czego wykorzystał tkankę pobraną od zmarłego człowieka. Wcześniej do zabiegów wykorzystywano tkanki zwierzęce. Obecnie na świecie wykonywane są wyłącznie przeszczepy z użyciem tkanki ludzkiej od dawcy zmarłego (alloprzeszczepy) lub rzadziej autoprzeszczepy – z tkanki własnej drugiego oka.
Na świecie żyje około 40 milionów ludzi niewidomych, z czego ponad 10 milionów stanowi ślepota rogówkowa. W Polsce zaś jest 217 tysięcy osób niewidomych lub słabo widzących, a u 44 tysięcy z nich przyczyną ślepoty są schorzenia rogówki (w 60 procentach zakwalifikowane się do zabiegu przeszczepienia). Rocznie wykonywanych jest około 1000 przeszczepień (wszystkich typów łącznie).
Wskazania do przeszczepu rogówki
Keratoplastyka jest stosuje się do „naprawy” oka w przypadku zaawansowanych i nieodwracalnych zmian w rogówce – blizn pozapalnych lub pourazowych, zaawansowanych chorób z grupy dystrofii oraz silnych zniekształceń, jak w przypadku zaawansowanych ekstazji, takich jak stożek rogówki. Czasem wykonuje się również zabiegi ze wskazań nagłych – w przypadkach perforacji rogówki lub ciężkich owrzodzeń z martwicą tkanki, co może prowadzić do całkowitej utraty gałki ocznej.
Odpowiednia diagnoza jest bardzo ważnym elementem powodzenia operacji i warunkuje rodzaj i intensywność pooperacyjnego leczenia. Dlatego w szczegółowym badaniu okulistycznym trzeba ocenić, czy istnieją inne niż rogówkowe przyczyny upośledzenia wzroku, takie jak na przykład zmiany w innych odcinkach gałki ocznej. Należy wykluczyć też współistnienie przewlekłych chorób okulistycznych takich jak: jaskra, zapalenia błony naczyniowej, zespół suchego oka, nieprawidłowości aparatu ochronnego oka czy choroby ogólnoustrojowe.
W tym celu przeprowadza się badania podmiotowe i przedmiotowe –ocena w lampie szczelinowej. Dodatkowo wykonuje się też badania obrazowe, takie jak: wysokospecjalistyczne badanie mikroskopii konfokalnej rogówki, optyczną koherentną tomografię przedniego odcinka oka (AS-OCT), badania topograficzne czy badania ultrasonograficzne (USG, UBM).
Rodzaje przeszczepów rogówki
W zależności od wskazań i oczekiwanego efektu, przeszczepy rogówki można podzielić na:
- optyczne,
- tektoniczne,
- lecznicze.
W zależności od techniki chirurgicznej zaś przeszczepy rogówki dzielą się na przeszczepy drążące, warstwowe przednie i tylne oraz przeszczepy rąbka rogówki.
Keratoplastyka drążąca należy do najdłużej i najczęściej wykonywanego rodzaju zabiegu. Polega on na wymianie wszystkich warstw rogówki i zastąpieniu jej płatkiem dawcy o odpowiedniej średnicy. Wskazaniem do tego rodzaju zabiegu są zmiany obejmujące całą grubość rogówki czy aktywne stany zapalne miąższu rogówki. Płatek dawcy umocowuje się w loży biorcy za pomocą cienkich szwów, które są zdejmowane zazwyczaj po 1-1,5 roku od operacji. Dokładność założenia szwów ma znaczenie, ponieważ może wpłynąć na powstanie astygmatyzmu pooperacyjnego i na ostrość wzroku po zabiegu. Jak każda operacja niesie ze sobą ryzyko reakcji immunologicznej , czyli odrzutu przeszczepu przez organizm biorcy. Wysokość tego ryzyka zależy od przyczyny zabiegu. Największe jest bowiem w przypadkach poważnych schorzeń (perforacji, unaczynienia rogówki w ponad 2 kwadrantach) i retransplantacji, a najmniejsze w przypadkach blizn, stożka rogówki czy dystrofii.
Keratoplastyka selektywna przednia natomiast wskazana jest w przypadkach nieprawidłowości położonych w przednich warstwach rogówki z zachowaniem zdrowej błony i śródbłonka. Stosuje się ją w przypadku stożka rogówki, niepełnościennych blizn rogówki, dystrofii przednich. Można wykonać przeszczep o różnej grubości. Zaletą takiego typu zabiegu jest lepsza stabilność rany i wytrzymałość gałki ocznej oraz przede wszystkim mniejsze ryzyko odrzutu.
Keratoplastyka warstwowa tylna wskazana jest w przypadkach dystrofii Fuchsa i keratopatii pęcherzowej, pierwotnej niewydolności komórek śródbłonka, dystrofii polimorficznej tylnej czy jatrogennych uszkodzeń śródbłonka. U biorcy usuwana jest jedynie chora część rogówki i zastępowana jest cienkim płatkiem dawcy wprowadzanym do środka komory przedniej oka. Nie ma konieczności zakładania szwów.
Przeszczepy rąbkowe są rodzajem zabiegów wykonywanych znacznie rzadziej. Zabiegi te wykorzystuje się po oparzeniach chemicznych i termicznych oka, zespole Stevens-Johnsona, po ciężkich zapaleniach, nowotworach rąbka, w uszkodzeniach jatrogennych. To tak zwany przeszczep wysokiego ryzyka.
Każdy pacjent po keratoplastyce wymaga długoterminowej opieki, której celem jest utrzymanie przezierności przeszczepu niezbędnej do prawidłowego widzenia i zapobieganie odrzutowi. Wpływ na powodzenie operacji ma bardzo wiele czynników, takich jak: przyczyna przeszczepu, wiek pacjenta, odpowiednia kwalifikacja przedoperacyjna, rodzaj wykonanego zabiegu i jakość użytego materiału, współistnienie innych chorób oczu czy chorób ogólnoustrojowych.
