Dysfunkcje nerwu wzrokowego pojawiają się zwykle jako następstwo infekcji i wielu chorób. Zazwyczaj występują nagle w postaci osłabienia ostrości wzroku, mroczków w polu widzenia czy bólu w oczodole podczas ruchów gałki ocznej. Może świadczyć o występowaniu choroby zakaźnej, reumatycznej, neurologicznej czy cukrzycy i zatruciu. Jakie są objawy uszkodzenia nerwu wzrokowego i kiedy udać się do lekarza okulisty? Czy wystarczy zrobić badanie OCT oka?
Co to jest zanik nerwu wzrokowego i jak wpływa to na wzrok?
Nerw wzrokowy jest II nerwem czaszkowym i jednocześnie częścią drogi wzrokowej. Biegnie od siatkówki do skrzyżowania wzrokowego i można wyróżnić cztery jego odcinki:
- wewnątrzgałkowy – od siatkówki do zewnętrznych granic gałki ocznej (0,7 mm),
- wewnątrzoczodołowy – od gałki ocznej do kanału wzrokowego (30 mm),
- w kanale wzrokowym (5mm),
- wewnątrzczaszkowy – od kanału wzrokowego do skrzyżowania wzrokowego (10mm).
Podaje się, że w każdym nerwie wzrokowym przebiega nawet 1,5 miliona włókien nerwowych. Całość otoczona jest oponami mózgowo–rdzeniowymi. Odpowiada za przewodzenie bodźców wzrokowych z oka do kory wzrokowej w płacie potylicznym mózgu. W pewnych sytuacjach może ulegać uszkodzeniu, obrzękowi, zapaleniu, a nawet zanikowi. Kiedy objawy powinny zaniepokoić?
Zapalenie nerwu wzrokowego – przebieg i przyczyny
Zapalenie nerwu wzrokowego jest toczącym się procesem zapalnym. Można wyróżnić dwa rodzaje zapalenia, w zależności od jego lokalizacji. Pierwszym jest zapalenie wewnątrzgałkowe, czyli dotyczące tarczy nerwu wzrokowego. W takim przypadku proces zapalny toczy się w przednim odcinku nerwu wzrokowego – w obrębie jego tarczy. Częściej odnotowuje się je u dzieci niż dorosłych. Zapalenie pozagałkowe zaś jest drugim rodzajem i obejmuje dalszy odcinek nerwu. Tutaj w początkowym okresie nie dochodzi do zmian w obrębie tarczy i jest znacznie rzadziej diagnozowane niż pierwszy rodzaj.
Przyczyn zapalenia II nerwu czaszkowego doszukuje się w różnego rodzaju chorobach. I tak w przypadku zapalenia wewnątrzgałkowego czynnikiem wywołującym są najczęściej wirusowe choroby zakaźne, zapalenie zatok, zapalenie oczodołu czy zapalenie przyzębia. Natomiast pozagałkowe zapalenie nerwu wzrokowego rozwija się zazwyczaj w przebiegu stwardnienia rozsianego (SM). W tym przypadku powodem stanu chorobowego są procesy demielinizacyjne, których istotą jest rozpad osłonki mielinowej otaczającej włókna nerwu. Na miejscu tej osłonki wytwarza się tkanka glejowa, która w znacznym stopniu zaburza prawidłowe przewodnictwo nerwowe we włóknach wzrokowych. Jednak nie są to jedyne możliwe przyczyny zapalenia nerwu wzrokowego. Wywołać go też mogą kiła, choroby reumatyczne, cukrzyca, zapalenie tętnic, a także miażdżyca i nadciśnienie tętnicze (jako niedokrwienie nerwu). Czynnikami wywołującymi mogą być też zatrucia alkoholem metylowym, nikotyną, ołowiem czy innymi lekami.
Do podstawowych objawów, jakie pojawiają się w wyniku zapalenia nerwu wzrokowego, należą: zaburzenie widzenia barw (bladość, brak postrzegania żywych kolorów), ostrości wzroku oraz percepcji światła (lub brak reakcji na nie). Charakterystyczne jest to, że objawy te pojawiają się nagle i towarzyszyć im może ból w oczodole podczas poruszania gałką oczną. Dodatkowo chorzy mogą zauważać też mroczki w polu widzenia – głównie mroczki centralne, ruchome lub stałe zmiany w centralnym polu widzenia.
Aby potwierdzić przypuszczenia należy nie tylko przeanalizować występujące objawy, ale także wykonać podstawowe badania okulistyczne – badanie OCT dna okadna oka i pola widzenia. Konieczne jest także wykonanie rezonansu magnetycznego (najlepiej z kontrastem) oraz badania elektrofizjologicznego. W leczeniu wykorzystuje się leki sterydowe, które mają za zadanie zadziałać objawowo i zahamować stan zapalny. Jednak głównym celem leczenia powinno być prawidłowe zdiagnozowanie przyczyny i wyleczenie choroby podstawowej. Zapalenie nerwu wzrokowego wymaga szybkiej diagnostyki i podjęcia natychmiastowego leczenia, ponieważ nieleczona może prowadzić do zaniku nerwu wzrokowego, a tym samym do nieodwracalnego osłabienia bądź nawet utraty wzroku.
Objawy zaniku nerwu wzrokowego – na co zwrócić uwagę?
Zanik nerwu wzrokowego rozwija się stopniowo, a jego objawy mogą być początkowo subtelne, dlatego wczesne rozpoznanie jest kluczowe. Najczęstszym symptomem jest stopniowe pogarszanie się ostrości wzroku, które może dotyczyć jednego lub obu oczu. Pacjenci często zauważają również zanik pola widzenia, co objawia się trudnościami w dostrzeganiu obiektów na peryferiach (widzenie tunelowe) lub występowaniem mroczków. W miarę postępu choroby pojawia się zaburzenie widzenia barwnego, szczególnie problem z odróżnianiem odcieni czerwieni i zieleni.
W bardziej zaawansowanych przypadkach mogą wystąpić problemy z adaptacją do ciemności, światłowstręt oraz wrażenie „zamglonego” obrazu. Charakterystycznym objawem jest również brak reakcji źrenicy na światło – oko przestaje odpowiednio reagować na zmiany oświetlenia. W niektórych przypadkach pacjenci zgłaszają także uczucie „martwego punktu” w polu widzenia.
Jeśli zauważysz któreś z tych objawów, konieczna jest szybka konsultacja okulistyczna. Wczesna diagnostyka może pomóc w ustaleniu przyczyny zaniku nerwu wzrokowego i wdrożeniu leczenia
Zanik nerwu wzrokowego
Proces ten traktuje się jako następstwo nieodwracalnych uszkodzeń włókien nerwowych siatkówki, włókien nerwu wzrokowego bądź pasm wzrokowych. Może obejmować on cały przekrój nerwu lub tylko jego część, jednak w każdym przypadku jest związany w utratą pola widzenia. Schorzenie to często występuje w przebiegu jaskry, chorobie Lebera, a także może mieć charakter dziedziczny, wrodzony. Wśród innych przyczyn podaje się: wyżej wymienione zapalenie nerwu wzrokowego, jego przewlekły ucisk i obrzęk, tarczę zastoinową, przewlekłe procesy zwyrodnieniowe siatkówki, przyjmowanie niektórych leków, urazy, zmiany patologiczne w oczodole lub jamie czaszki.
Przy zaniku nerwu wzrokowego pierwszymi objawami, jakie pojawiają się, są: ból gałki ocznej, ubytki w polu widzenia, pogorszenie wzroku, zaburzenie widzenia barw. W bardziej zaawansowanym przebiegu choroby następuje całkowita lub częściowa utrata wzroku. Ciężkie urazy mogą doprowadzić do obrzęku mózgu i tworzenia się krwiaków, które mogą wtórnie powodować uszkodzenie drogi wzrokowej. Do podstawowych objawów choroby zalicza się także: zaburzenie widzenia barwnego i kontrastu, ograniczenie pola widzenia, nagła utrata wzroku, ból gałki ocznej.
Zwężenie pola widzenia jest związane z niszczeniem włókien nerwu wzrokowego – charakterystyczne ciemne plamy o różnych rozmiarach przez oczami. Częściowy zanik nerwu rzadko prowadzi do całkowitej utraty widzenia. Zmiany chorobowe mogą dotyczyć jednego bądź obu oczu.
Ucisk na nerw wzrokowy
Ucisk na nerw wzrokowy może być spowodowany przez różne czynniki, takie jak guzy wewnątrzczaszkowe, tętniaki, zmiany zapalne czy obrzęk tkanek otaczających nerw. Objawy zależą od stopnia i czasu trwania ucisku, ale jednym z pierwszych sygnałów jest stopniowe pogarszanie się ostrości wzroku, często postępujące jednostronnie. Charakterystyczne są również zaniki w polu widzenia, które mogą przybierać formę mroczków, ubytków obwodowych lub widzenia tunelowego.
Pacjenci często zgłaszają zaburzenia rozpoznawania barw, zwłaszcza problem z odróżnianiem odcieni czerwieni i zieleni. W przypadku długotrwałego ucisku może dojść do zaniku reakcji źrenicy na światło oraz zaniku tarczy nerwu wzrokowego, co jest widoczne podczas badania okulistycznego. W niektórych przypadkach pojawia się również ból oka lub okolic czołowych, szczególnie nasilający się przy ruchach gałki ocznej.
Jeśli pojawiają się objawy sugerujące ucisk na nerw wzrokowy, konieczna jest pilna konsultacja okulistyczna i neurologiczna, ponieważ nieleczony stan może prowadzić do nieodwracalnej utraty wzroku.
Diagnostyka i leczenie zaniku nerwu wzrokowego
Podstawowymi badaniami diagnostycznymi, jakie wykonuje się w przypadku podejrzenia zaniku nerwu wzrokowego, jest badanie elektrofizjologiczne (VEP, PERG). Polega ono na obserwacji zmian prądów czynnościowych w obrębie gałki ocznej, mięśni oka oraz okolicy wzrokowej kory mózgowej. Ważny jest również wywiad rodzinny – dziedziczny charakter zmian. U większości pacjentów należy wykonać tomografię komputerową bądź rezonans magnetyczny oczodołu i mózgu, aby wykluczyć zmiany uciskowe oraz inne choroby (np. stwardnienie rozsiane, zmiany nowotworowe, tętniaki). Niekiedy zalecane jest przeprowadzenie badań genetycznych, które mogą wyjaśnić niektóre z przyczyn zaniku nerwu wzrokowego, jak np. choroba Lebera. W przypadku zauważenia zmian naczyniowych, konieczne jest wykonanie dodatkowych badań w celu oceny stanu naczyń.
Terapia powinna być podjęta jak najszybciej i polega na leczeniu przyczyny wywołującej zanik nerwu wzrokowego, jednak w części przypadków zaniku nerwu wzrokowego jest nieuleczalny. Szybkie podjęcie leczenia jest najważniejsze w przebiegu zahamowania zaniku nerwu, dlatego po zaobserwowaniu dolegliwości należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem specjalistą.
