Wyłuszczenie, inaczej zwane enukleacją, jest zabiegiem chirurgicznym, który polega na usunięciu gałki ocznej razem z częścią nerwu wzrokowego z oszczędzeniem powieki, tkanki tłuszczowej oczodołu, naczyń krwionośnych, a także pozostałych nerwów i mięśni odpowiadających za motorykę oka. Zazwyczaj po wyłuszczeniu zszywa się mięśnie, wszystkie tkanki oczodołu i spojówkę z torebką Tenona. Obecnie coraz częściej wszczepia się dodatkowo implant oczodołowy po usunięciu oka. Zabieg wyłuszczenia gałki ocznej odbywa się w znieczuleniu ogólnym. Jest bezpieczny i bezbolesny, jednak dlaczego się go wykonuje?
Podaje się kilka wskazań do przeprowadzenia zabiegu wyłuszczenia gałki ocznej. Na pierwszym miejscu znajduje się ślepe bolesne oko, czyli stan kliniczny związany z utratą widzenia w przebiegu jakiejś choroby, na przykład jaskry, urazów mechanicznych i chemicznych czy chorób zapalnych i nowotworów. Najczęściej tym stanom towarzyszą silne dolegliwości bólowe, które nie ustępują po zażyciu leków przeciwbólowych. Enukleację stosuje się również w chorobach nowotworowych toczących się w oku – zwłaszcza w przypadkach, kiedy inne metody (na przykład wycięcie chirurgiczne nowotworu czy napromieniowanie) nie skutkują. Również w ciężkich urazach oka, kiedy niemożliwa jest rekonstrukcja oka oraz ze względów kosmetycznych (widoczne uszkodzenia gałki ocznej wskutek innej choroby) także poddaje się pacjentów wyłuszczeniu gałki ocznej.
Po wyłuszczeniu gałki ocznej można spotkać się z wystąpieniem tak zwanego zespołu poenukleacyjnego. Charakteryzuje się on opadnięciem górnej powieki, pogłębieniem bruzdy w skórze powieki górnej i zapadnięcie się oczodołu. Zespół ten powoduje asymetrię twarzy i może być przyczyną problemów z doborem epiprotezy gałki ocznej. Aby temu zapobiec stosuje się implanty oczodołowe, które wypełniają przestrzeń pozostałą po usunięciu gałki ocznej, co zapewnia lepszy efekt kosmetyczny. Jest to szczególnie istotne u dzieci, ponieważ implant zapewnia symetryczny rozwój kości twarzoczaszki. Wiele nowoczesnych implantów pozwala na przyszycie do nich mięśni zawiadujących gałką oczną, dzięki czemu można uzyskać częściową ruchomość epiprotezy. Wyróżnia się implanty oczodołowe integrujące i nieintegrujące się z tkankami oczodołu. Te, które integrują się, są porowate, dzięki czemu tkanka łączna i naczynia krwionośne wrastają do ich wnętrza. Są one zbudowane z hydroksyapatytu, czyli naturalnego składnika budującego kości, lub polietylenu. Drugi rodzaj implantów zbudowany jest z silikonu litego i biologicznie obojętnego. Nie integruje się on jednak z oczodołem, ponieważ uniemożliwia wrośnięcie w niego naczyń krwionośnych. Istnieje również połączenie tych dwóch rodzajów – tak zwane implanty Guthoffa – w przedniej części stworzone z hydroksyapatytu, a w tylnej z silikonu.
Co po zabiegu enukleacji?
Pacjent po zabiegu wyłuszczenia gałki ocznej jeszcze przez jedną dobę pozostaje na oddziale szpitalnym. Otrzymuje środki przeciwbólowe i przeciwwymiotne, a także pozostaje w opatrunku uciskowym, który zapobiega krwawieniu pooperacyjnemu. Po tym czasie pacjent otrzymuje trzy protezy gałki ocznej. Pierwsza epiproteza służy prawidłowemu gojeniu się spojówki w oczodole i zapobiega powstawaniu zrostów między gojącymi się tkankami oczodołu w załamkach worka spojówkowego. Druga epiproteza ma na celu modelowanie gojącego się oczodołu. Trzecia zaś dobierana jest kilka miesięcy po zabiegu – kiedy wszystkie tkanki są już wygojone. Dopasowuje się ją do koloru i kształtu drugiego oka.
Świeżo po zabiegu pacjent może odczuwać znaczy dyskomfort w obrębie usuniętego oka. Może pojawić się bowiem obrzęk, zaczerwienienie, a także stan zapalny. Dodatkowo często także zauważa się krwiaki i bolesność naruszonych tkanek, jak również wymioty, nudności oraz silny ból oczodołu. W późniejszym okresie również może dojść do powikłań pooperacyjnych, wśród których najczęstsze to:
- Ropna wydzielina związana z zakażeniem tkanek – leczenie antybiotykami,
- Rozejście się rany pooperacyjnej – ponowne szycie,
- Cysty, torbiele i guzki zapalne w oczodole – usunięcie chirurgiczne,
- Zrośnięcie się tkanek w załamkach worka spojówkowego.
Jako powikłanie również uznaje się tak zwany zespół poenkleacyjny, czyli pogłębienie bruzdy górnej, problemy z dopasowaniem protezy, asymetria twarzy, spłycenie załamków spojówki. Na niego składa się również niedoleganie powieki dolnej, uniesienie – retrakcja powiek oraz niedomykanie się szpary powiekowej. Dodatkowo powikłania mogą być związane z samym implantem. Wówczas może dojść do jego przemieszczenia do przodu i rozejścia się tkanek w oczodole (ekstruzja), co prowadzi do odsłonięcia implantu i wymaga operacji, a także do zakażenia implantu, co z kolei wymaga antybiotykoterapii, a czasem też usunięcia implantu z oczodołu. Może powstać także guz zapalny – ziarniniak. Najczęstszym jednak powikłaniem jest alergiczne olbrzymiobrodawkowe zapalenie spojówek, które powstaje w wyniku reakcji organizmu na obecność ciała obcego w oczodole, jakim jest epiproteza gałki ocznej. Wymaga ono kontroli lekarza specjalisty oraz przyjmowania leków miejscowych. Zaniechanie leczenia może prowadzić do zakażenia bakteryjnego lub grzybiczego. Wszelkie powikłania wymagają konsultacji ze specjalistą i dobrania odpowiedniego leczenia.
