W diagnostyce rzadko spotyka się nowotwory złośliwe oka. Jeśli jednak u pacjenta stwierdzi się wystąpienie nowotworu w obrębie narządu wzroku, należy niezwłocznie podjąć odpowiednie leczenie, gdyż jego zaniechanie może skutkować utratą wzroku, a nawet całkowicie gałki ocznej. Jak rozpoznać objawy i jak je leczyć?
Nowotwory złośliwe mogą zaatakować każdą część narządu wzroku: nerw wzrokowy, siatkówkę, tęczówkę, gruczoł łzowy, a także powiekę i skórę. Często zagrażają one nie tylko zdrowiu, ale i życiu pacjenta.
Nowotwory narządów otaczających gałkę oczną
W obrębie nerwu wzrokowego mogą pojawić się dwa typy nowotworu – glejak i oponiak. Oba z nich mają charakter złośliwy, czyli mogą dawać przerzuty do innych organów. Takie zmiany dają objawy w postaci zaburzeń ostrości wzroku, a także ruchomości gałki ocznej. Stopniowa utrata wzroku oraz zanik nerwu również mogą być przejawem nowotworzenia się tkanek. W późniejszym okresie wzrostu guza może także pojawić się wytrzeszcz gałki ocznej. Glejaka nerwu wzrokowego najczęściej diagnozuje się u dzieci, zaś oponiaka osłonek u kobiet w średnim wieku.
Gałkę oczną okala powieka, która również może stać się miejscem rozwoju nowotworu złośliwego. Najczęstszym jest rak podstawnokomórkowy pojawiający się u osób w starszym wieku. Jednak w większości przypadków (93%) nie zagraża od życiu. W początkowej fazie na powiece pojawia się płaski i niedający objawów bólowych guzek – nieznacznie różniący się od wyglądu skóry. Z czasem jednak powiększa się on, a w jego centrum pojawia się strupek – często krwawiący.
Guz gruczołu łzowego zaś najczęściej jest wynikiem przerzutu w tę okolicę. Pojawia się głównie u mężczyzn w podeszłym wieku, a objawia się wytrzeszczem, podwójnym widzeniem oraz obniżeniem ostrości wzroku.
Mięsaki zaś pojawiają się często w oczodołach. Wywodzą się z tkanki mezenchymalnej, czyli zarodkowej tkanki łącznej. Podobnie jak glejak – często występuje u dzieci. Wyróżnia się jego cztery rodzaje:
- zarodkowa,
- pęcherzykowa,
- różnokształnokomórkowa,
- groniasta.
Objawia się wytrzeszczem w pierwszej dekadzie życia i często jest mylony ze stanem zapalnym oka.
Nowotwory złośliwe gałki ocznej
Najczęściej diagnozowanym złośliwy, nowotworem oka jest czerniak złośliwy. Stanowi on 20% wszystkich czerniaków. Dla większości pacjentów jest bardzo groźny, ponieważ przez długi czas nie daje żadnych niepokojących objawów. Cechuje go powstawanie jasno– bądź ciemnobrunatnego guzka, który stopniowo się powiększa i powoduje zniekształcenie źrenicy, co najlepiej widoczne jest w tęczówce niebieskiej oka.
Siatkówczakiem zaś określa się wewnątrzgałkowy nowotwór złośliwy oka – również u dzieci. Pochodzi z niedojrzałych komórek siatkówki, które ulegają zezłośliwieniu i rozrastają się nieprawidłowo w oku, niszcząc pozostałe struktury gałki ocznej. Charakterystyczne dla tego nowotworu jest występowanie białego refleksu źrenicznego, czyli leukokorii, oraz zeza.
Metody leczenia
Leczenie nowotworów złośliwych oka prowadzone jest w ośrodkach okulistycznych i onkologicznych. Wybór leczenia zależy od rodzaju nowotworu, a także jego umiejscowienia, obecności przerzutów oraz wieku i stanu ogólnego pacjenta. W leczeniu wykorzystuje się różnorodne metody, w tym najczęściej metody operacyjne, pozwalające na zachowanie oka bądź z usunięciem gałki ocznej w zależności od rozległości nowotworzących się tkanek. Z reguły, lekarze starają się oszczędzić gałkę oczną oraz zachować widzenie, jednak czasem niekorzystne położenie guza to uniemożliwia i konieczne jest całkowite usunięcie oka. Rzadko usuwa się tylko jej część, pozostawiając sprawną resztę, ponieważ takie częściowe usunięcie gałki ocznej znacząco wpływa na upośledzenie jej funkcji. Czasami również chirurg jest zmuszony usunąć nie tylko gałkę oczną, ale także narządy poboczne – mięśnie, tkankę tłuszczową, powieki i nerwy. Co więcej, nowotwory oka można także poddać terapii laserowej, napromienianiu (radioterapia – brachyterapia, gamma–knife) oraz iniekcji doszklistkowych. Dodatkowo, skuteczna może okazać się też krioterapia i chemioterapia oraz leczenie przeciwciałami monoklonalnymi.
Po zakończeniu leczenia dobraną odpowiednio metodą pacjent jest zmuszony do ścisłej kontroli okulistycznej, ponieważ istnieje duże ryzyko nawrotu nowotworu złośliwego oka. Podczas badań kontrolnych dokonuje się oceny i kieruje na konieczne dodatkowe badania w przypadku jakichkolwiek podejrzeń.
Istnieje kilka czynników potęgujących ryzyko zachorowania na nowotwór złośliwy oka. Do osób, które powinny zachować szczególną ostrożność, należą te z jasną karnacją skóry, niebieskimi, często opalające się oraz korzystające z solariów. Zakażenie HPV i zespól znamion atopowych również podnosi ryzyko zachorowalności.
